تفاوت مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه چیست؟

در مراجعاتی که به دفتر ما میشود، یکی از موضوعاتی که برای مراجعین چالشبرانگیز بوده، تفاوت مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه است. بسیاری از زنان نمیدانند مهریهشان کدام نوع است و همین موضوع، مسیر پرونده را تغییر میدهد. در این مقاله، میخواهم این تفاوت را به زبان ساده توضیح دهم و به نکاتی بپردازم که در پروندههای واقعی با آنها مواجه شدهام.
مهریه عندالمطالبه یعنی چه؟
مهریه عندالمطالبه یعنی زن هر زمان که بخواهد میتواند مهریهاش را از مرد مطالبه کند و مرد موظف به پرداخت آن است. طبق ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، به مجرد عقد، زن مالک مهر میشود و میتواند هر نوع تصرفی در آن بکند.
مهریه عندالاستطاعه یعنی چه؟
مهریه عندالاستطاعه یعنی زن هر زمان که بخواهد میتواند مهریهاش را مطالبه کند، اما مرد تنها در صورتی ملزم و مجبور به پرداخت مهریه میشود که استطاعت مالی او احراز شده باشد. به عبارت دیگر، در صورتی مرد ملزم به پرداخت مهریه میشود که دارای اموال و توانایی مالی باشد.
تفاوت اصلی مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه کجاست؟
در یک موضوع بین این دو نوع مهریه تفاوتی نیست: زن در هر دو حالت میتواند در هر زمان مهریهاش را مطالبه کند. تفاوت از آنجایی شروع میشود که مرد در دادگاه میگوید «من برای پرداخت مهریه اموالی ندارم.»
اگر مهریه عندالمطالبه باشد، در اینجا مرد باید ثابت کند که اموالی برای پرداخت یکجای مهریه ندارد. یعنی بار اثبات بر دوش مرد است.
اما اگر مهریه عندالاستطاعه باشد، زن باید ثابت کند که مرد دارای اموال و توانایی پرداخت مهریه است. اگر مرد اموالی نداشته باشد و زن نیز نتواند توانایی مالی مرد را ثابت کند، دادگاه ممکن است پرداخت مهریه را به تعویق بیندازد. اما این موضوع به معنای از بین رفتن اصل حق مهریه زن نیست.
اعسار در دادگاه
اقدامی که در دادگاهها معمولاً مشاهده میشود این است که زنان مهریه خود را مطالبه میکنند و دادگاه با توجه به سند رسمی ازدواج، رای به پرداخت مهریه میدهد. از آنجایی که مهریهها معمولاً ارزش بالایی دارند، مردان اقدام به ادعای اعسار میکنند.
در پرونده اعسار است که موضوع عندالمطالبه یا عندالاستطاعه بودن مهریه به نحو چالشبرانگیزی مطرح میشود:
- · زنی که مهریهاش عندالمطالبه است، بدون نیاز به دفاع خاصی، همان درخواست خود را تکرار میکند که مرد باید مهریه را به صورت یکجا پرداخت کند. در این حالت، این مرد است که باید ثابت کند اموال یا حقوقی برای پرداخت یکجای مهریه ندارد.
- · اما در مهریه عندالاستطاعه، مرد نیازی به اثبات این موضوع ندارد که توان پرداخت یکجا را ندارد. در این پرونده، این زن است که باید موضوع را اثبات کند و نهایت تلاش خود را برای اثبات توانایی مرد در پرداخت یکجای مهریه یا پرداخت اقساط بیشتر به کار بگیرد.
آیا خیانت زن موجب سلب مهریه عندالمطالبه میشود؟
ممکن است این سوال پیش بیاید که اگر زن در روابط زناشویی مرتکب خیانت شود، آیا در صورت اثبات خیانت، مهریه به او تعلق میگیرد یا خیر.
طبق ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، زن از زمانی که ازدواج صورت میگیرد، مالک مهر میشود و حق مطالبه مهریه دارد. مطابق قانون مجازات اسلامی نیز، اشخاصی که مرتکب جرم میشوند، به مجازاتهای مقرر در قانون محکوم خواهند شد. مجازات ارتباط نامشروع معمولاً شلاق تعزیری است.
اما در هیچ مادهای از قانون مجازات اسلامی به این موضوع اشاره نشده که در صورت ارتکاب جرم ارتباط نامشروع، مهریه به زن تعلق نخواهد گرفت. بنابراین حتی اگر زن خلاف شئونات اسلامی و انسانی رفتار کرده و مرتکب جرم ارتباط نامشروع شده باشد، مجازات قانونی خود را میبیند، اما مهریه به او تعلق خواهد گرفت.
توافق بر مهریه در طلاق توافقی
زوجین میتوانند به صورت توافقی نیز موضوع مهریه را بین خودشان تسویه کنند. بارها دیده میشود که زن در قبال بخشش مهریه، از مرد طلاق گرفته است. یا به گونهای توافق کردهاند که زن صاحب منزل مشترک شود و در قبال انتقال سند منزل به نام خود، از مهریه گذشته است.
شخصاً پروندهای در تبریز داشتم که بعد از مطرح کردن پرونده مطالبه مهریه، بین زوجین توافق حاصل شد که طلاق صورت بگیرد. اما چون مرد در آن زمان نمیتوانست مهریه را یکجا پرداخت کند و از طرفی میخواستیم طلاق انجام شود، بین زوجین مقرر شد که مرد مهریه را در قالب ۵ فقره چک پرداخت کند. قابل ذکر است که هرچند این چکها بابت مهریه بودند، ولی بعد از انجام طلاق توافقی در دادگاه، در قالب بدهی تعیین تکلیف شدند. بنابراین مجبور شدیم در قبال برگشت هر چک، وجه التزامی نیز مقرر کنیم که مرد نتواند بعداً به بهانه اینکه زن طلاق گرفته، پرداخت مهریه را به تعویق بیندازد. این موضوع به خوبی نشان میدهد که میتوان در مورد پرداخت مهریه و طلاق توافقی به روشهای مختلفی توافق انجام داد. جهت مطالعه مقاله چک برگشتی میتوانید کلیک کنید
آیا شهادت یا نوشته عادی بر بخشش مهریه معتبر است؟
در بعضی پروندههای خانوادگی که از طرف مرد وکالت میکنیم، با این موضوع برخورد مواجهه می شویم که مرد میگوید: «یکی از دفاعیات ما در جلسه دادگاه اینکه زن در فلان تاریخ، در نزد بچهها یا فامیل که برای میانجیگری آمده بودند، گفته است که مهریه نمیخواهم.»
باید توجه داشته باشید که مهریه مستند به سند رسمی است که در دفترخانه ازدواج ثبت شده. تا زمانی که به صورت رسمی از این حق گذشت نشده باشد، نمیتوان صرفاً با استناد به حرفهای شفاهی، مدعی بخشش مهریه شد.
اعتبار یک نوشته عادی درباره مهریه، به متن آن، قصد طرفین و ماهیت حقوقی توافق بستگی دارد. یک کاغذ ساده ممکن است در برخی شرایط قابل استناد باشد، اما بهتنهایی جایگزین سند رسمی نمیشود.
بخشش مهریه در قبال انتقال ملک
اما اگر زن در قبال انتقال ملک، مهریه خود را ببخشد و انتقال ملک و بخشش مهریه در دو سند جداگانه انجام شود، آیا زن میتواند دوباره مهریهاش را مطالبه کند؟ برای مطالعه مقاله مربوط به پرونده های ملکی میتوانید کلیک کنید
اگر سند ملک به نام زن منتقل شده باشد و زن نیز با سند رسمی، مهریه خود را به مرد بخشیده باشد، باید دید این دو اقدام چه ارتباطی با یکدیگر داشتهاند و زن در اسناد چه چیزی را امضا کرده است.
برای مثال، ممکن است زن در سندی اقرار کرده باشد که مهریه خود را در قبال دریافت ملک گرفته و نسبت به آن ادعایی ندارد. در چنین شرایطی، اگر ثابت شود انتقال ملک در مقابل بخشش مهریه انجام شده و زن عوض توافقشده را دریافت کرده است، صرف اینکه انتقال ملک و بخشش مهریه در دو سند جداگانه ثبت شدهاند، به این معنا نیست که زن میتواند دوباره مهریه را مطالبه کند.
به بیان ساده، اگر ملک در قبال مهریه به زن منتقل شده و زن نیز در مقابل آن، مهریهاش را بهطور معتبر بخشیده باشد، نمیتواند صرفاً به دلیل جدا بودن اسناد، مهریه را دوباره مطالبه کند.
البته نتیجه نهایی به متن اسناد، مفاد توافق طرفین و نوع عمل حقوقی انجامشده بستگی دارد. بنابراین پیش از هرگونه اقدام، باید هر دو سند بهدقت بررسی شوند.
آنچه در پروندههای تبریز دیدهام
در پروندههایی که در تبریز داشتهام، یک نکته را بارها دیدهام: بسیاری از زنان قبل از اینکه بدانند مهریهشان عندالمطالبه است یا عندالاستطاعه، وارد پرونده طلاق میشوند و بعد با مشکل مواجه میشوند.
توصیه من این است که قبل از هر اقدامی، عقدنامه خود را دقیق بررسی کنید و با یک وکیل متخصص مشورت کنید. اگر مهریه عندالمطالبه باشد، مسیر شما برای وصول سریعتر است. اگر عندالاستطاعه باشد، باید از همان ابتدا مدارک توانایی مالی مرد را جمعآوری کنید و در صورت نیاز، درخواست تأمین خواسته بدهید تا اموال قابل انتقال نباشند.
همچنین اگر در حال طلاق توافقی هستید و مهریه را در قالب چک یا اقساط توافق میکنید، حتماً در توافقنامه، نحوه پرداخت، مهلتها و وجه التزام عدم پرداخت را دقیق قید کنید. این کار از بروز مشکلات بعدی جلوگیری میکند.
اگر در مورد مهریه عندالمطالبه یا عندالاستطاعه سوالی دارید، میتوانید از طریق کانال حقوقی ما در روبیکا با ما در میان بگذارید.
محمدرضا سیفی، وکیل پایه یک دادگستری