چک برگشتی و راههای وصول آن

چک یکی از رایجترین اسناد در معاملات روزمره است. بسیاری از افراد زمانی که چک آنها در موعد مقرر پرداخت نمیشود، با این سوال مواجه میشوند که بهترین و سریعترین راه قانونی برای وصول مبلغ چک چیست.
در چنین شرایطی، قانون این امکان را فراهم کرده است که دارنده چک بتواند از طریق «اجرای ثبت اسناد رسمی» برای وصول طلب خود اقدام کند. این روش در بسیاری از موارد نسبت به طرح دعوا در دادگاه سریعتر و کمهزینهتر است.
ماهیت حقوقی چک و سامانه صیاد
چک سندی است که بهموجب قانون تجارت، در حکم سند لازمالاجرا محسوب میشود. اما این ویژگی فقط برای چکهایی است که در سامانه صیاد ثبت شده باشند.
چک ثبتنشده در سامانه صیاد، از شمول قانون صدور چک خارج است. علاوه بر این، در حکم سند لازمالاجرا نیست و تنها به عنوان یک سند عادی قابل استناد خواهد بود. بنابراین دارنده چنین چکی میتواند علیه صادرکننده و امضاکننده آن، به عنوان سند عادی مطالبه طلب کند. ولی امکان استفاده از مزایای قانون صدور چک (مانند وصول از طریق اجرای ثبت) را ندارد.
فارغ از اینکه در سطح جامعه چک به چک صیادی و چک تضمینشده شناخته میشود، اما چک به این موارد وابسته نیست و انواع دیگری هم چک داریم.
معمولاً چیزی که بیشتر مشاهده میشود این است که در معاملات و ارتباطات مالی، چکی که صادر میشود به نام صاحب حق وصول چک ثبت نمیشود. اگر چکی را از شخصی تحویل گرفتهاید که به نام شما ثبت نشده است، میتوانید به بانک مربوطه مراجعه کنید و گواهی عدم ثبت بگیرید.
در اینجا یک تصور وجود دارد که شخص میتواند در دادگاه پرونده باز کند تا طرف مقابل مجبور شود چک را به نام او ثبت کند. با توجه به رأی وحدت رویه در این زمینه، این تصور اشتباه است. بنابراین شما نمیتوانید در دادگاه پروندهای را باز کنید که صادرکننده چک ملزم به ثبت چک به نام شما شود.
مسیرهای مطالبه چک
در مطالبه چک، وقتی میخواهید چک را با تمام حقوق مندرج در قانون مطالبه کنید (مانند حقالوکاله، هزینه دادرسی و خسارت تأخیر تأدیه)، باید راههای مرتبط را انتخاب کنید. برای مطالبه چک، بسته به شرایط پرونده، سه مسیر اصلی وجود دارد:
- مراجعه به اجرای ثبت اسناد رسمی: برای چکهای ثبتشده در سامانه صیاد، سریعترین و کمهزینهترین راه است.
- طرح دعوای حقوقی در دادگاه: برای مطالبه وجه چک و خسارات، بهویژه زمانی که چک ثبتنشده باشد یا نیاز به مطالبه خسارت تأخیر تأدیه باشد.
- طرح شکایت کیفری: در صورت وجود شرایط قانونی، علیه صادرکننده چک.
انتخاب هر کدام از این مسیرها، کاملاً به شرایط پرونده شما بستگی دارد.
مهلتهای قانونی پیگیری چک
یکی از مهمترین موضوعاتی که بسیاری از دارندگان چک از آن غافل میشوند، مهلتهای قانونی است. اگر این مهلتها را از دست بدهید، ممکن است بخشی از حقوق خود را از دست بدهید.
برای استفاده از قوانین کیفری و طرح شکایت کیفری علیه صادرکننده چک، باید ظرف شش ماه به بانک مراجعه کنید و گواهی عدم پرداخت بگیرید. یعنی شما شش ماه فرصت دارید که برای دریافت گواهی عدم پرداخت به بانک مراجعه کنید. اگر در این مدت به بانک مراجعه نکنید و چک را برگشت نزنید، حق پیگیری کیفری خود را از دست میدهید.
از طرف دیگر، اگر ظرف شش ماه از تاریخ گرفتن گواهی عدم پرداخت، شکایت کیفری مطرح نکنید، شکایت کیفری شما دیگر امکانپذیر نخواهد بود. پس این شش ماه، یک مهلت بسیار مهم است که نباید از آن غافل شوید.
اگر چکی دارید که در سامانه صیاد به نام شما ثبت نشده است ولی صادرکننده آن را امضا کرده و مبلغ را نیز نوشته باشد، در این صورت فقط میتوانید به صورت حقوقی وضعیت چک را مطالبه کنید. به عبارت دیگر، برگهای که در دست شماست، آثار چک را ندارد و مثل یک سند عادی میباشد.

خسارت تأخیر تأدیه
خسارت تأخیر تأدیه چک از زمان سررسید چک محاسبه میشود و بر حسب عدد شاخصی که از طرف بانک مرکزی در هر ماه اعلام میشود، محاسبه میگردد. برای هر ماه که تأخیر تأدیه در نظر گرفته میشود، تاریخ تأدیه هر ماه به صورت جداگانه محاسبه میشود.
اما نکته مهم این است که برای ماه بعدی که میخواهیم تأخیر تأدیه محاسبه کنیم، اصل مبلغ را در نظر میگیریم، نه اینکه اصل مبلغ را به علاوه مبلغ تأخیر تأدیه در نظر بگیریم. این نکته در محاسبه خسارت بسیار مهم است.
در رابطه تاخیر تادیه ، اخیراً رأی وحدت رویهای از هیئت عمومی دیوان عالی کشور صادر شده است. طبق این رأی، حتی اگر چک را پنج سال پیش برگشت زده باشید، همچنان میتوانید اصل مبلغ چک را به همراه خسارت تأخیر تأدیه آن مطالبه کنید.
نکته مهم درباره محل برگشت چک
اگر قرار است وجه چک را در دادگاه مطالبه کنید، باید به این موضوع توجه داشته باشید که نباید برگشت چک را در شهرستانی که از محل اقامت شما دور است انجام بدهید. چرا که مطابق رأی وحدت رویه، دادگاه صالح برای رسیدگی به دعوای مطالبه وجه چک، دادگاه محل پرداخت چک (یعنی همان شهرستانی که چک در آن برگشت خورده است) میباشد. بنابراین توصیه میشود چک را در شهرستانی که محل اقامت شماست یا نزدیکتر است، برگشت بزنید تا پیگیری پرونده برایتان آسانتر باشد.
اما ممکن است شنیده باشید یا به این موضوع برخورده باشید که بعضی از قضات محترم نظرشان این است که چک باید در دادگاهی رسیدگی شود که صادرکننده آن در آن شهرستان سکونت دارد. هرچند که این موضوع مستند قانونی دارد، ولی بیشتر رویه به این سو پیش رفته است که چک در دادگاهی رسیدگی میشود که در آن شهرستان برگشت زده شده است. هرچند ممکن است شما با مخالف این نظر هم در دادگاهها مواجه شوید.
مراحل وصول چک از طریق اجرای ثبت
برای وصول چک از طریق اجرای ثبت، باید مراحل زیر را به ترتیب طی کنید:
- 1- ابتدا به بانک مراجعه کنید و گواهی عدم پرداخت بگیرید. این گواهی نشان میدهد که چک به دلیل کسری موجودی یا دلایل قانونی دیگر پرداخت نشده است. بدون این گواهی، امکان پیگیری قانونی وجود ندارد
- 2- سپس با در دست داشتن اصل چک و گواهی عدم پرداخت، به اداره اجرای ثبت اسناد رسمی مراجعه میکنید و درخواست صدور اجرائیه میدهید.
- 3- پس از ثبت درخواست، اجرائیه صادر میشود و به صادرکننده چک ابلاغ میگردد تا در مهلت قانونی بدهی خود را پرداخت کند.
اگر صادرکننده در مهلت مقرر پرداخت نکند، اجرای ثبت میتواند حسابهای بانکی او را توقیف کند، اموال منقول و غیرمنقول او را توقیف کند و محدودیتهایی مانند ممنوعالخروجی برای او اعمال کند. البته این روش برای همه پروندهها مناسب نیست و گاهی ممکن است بدهکار اموالی نداشته باشد که قابل توقیف باشد.
مدارک لازم برای اجرای ثبت
برای مراجعه به اجرای ثبت، مدارک زیر لازم است:
- اصل چک
- گواهی عدم پرداخت بانک
- مدارک هویتی دارنده چک
- در صورت وکالت، وکالتنامه
- اگر چک از نوع صیادی باشد، کد رهگیری و اطلاعات سامانه صیاد هم لازم است.
اگر چک به نام شما ثبت نشده باشد، باید گواهی عدم ثبت را از بانک بگیرید تا بتوانید به عنوان دارنده قانونی چک در دادگاه مطالبه وجه کنید.
هزینهها و زمان تقریبی
هزینه اجرای ثبت بر اساس ارزش چک محاسبه میشود و معمولاً درصدی از مبلغ چک است. زمان وصول هم بسته به پرونده، از چند هفته تا چند ماه متغیر است. در بسیاری از موارد، هزینههای قانونی قابل مطالبه از بدهکار است، اما این موضوع بستگی به نظر دادگاه یا اجرای ثبت دارد.
مزایا و معایب اجرای ثبت
اجرای ثبت نسبت به دادگاه سریعتر، سادهتر و کمهزینهتر است. نیازی به حضور مکرر در دادگاه نیست و مراحل آن سادهتر است.
از طرف دیگر، این روش برای همه پروندهها مناسب نیست. اگر بدهکار اموالی نداشته باشد، ممکن است نتیجه نگیرید. همچنین بدهکار میتواند اعتراض کند و روند پرونده را طولانیتر کند.
چه زمانی اجرای ثبت کافی نیست؟
در موارد زیر، اجرای ثبت به تنهایی کافی نیست و باید از مسیر دادگاه حقوقی یا کیفری استفاده کنید (یا هر دو مسیر را همزمان پیش ببرید):
- اگر چک صوری باشد.
- اگر بدهکار اموالی نداشته باشد.
- اگر چک در سامانه صیاد ثبت نشده باشد.
- اگر نیاز به مطالبه خسارت تأخیر یا وجه نقدی دیگری داشته باشید.
- یا اگر قصد طرح شکایت کیفری داشته باشید.
تأمین خواسته
تأمین خواسته یکی از مهمترین اقداماتی است که میتوانید قبل از طرح دعوا انجام دهید. در هر پروندهای، چه مستند به چک باشد (یعنی چکی که در سامانه صیاد ثبت شده به نام شما و شما مالک آن هستید و آن را از بانک برگشت زدهاید)، میتوانید تأمین خواسته و مطالبه وجه کنید.
تأمین خواسته یعنی شما مطابق قانون آیین دادرسی مدنی، درخواست میکنید که قبل از اینکه دادگاه وارد رسیدگی شود، اموال طرف مقابل به اندازه مبلغ موجود در چک به نفع شما توقیف شود. این کار باعث میشود بدهکار نتواند اموالش را به نام دیگران کند و وصول شما تضمین شود. پس اگر چک شما به مبلغ قابل توجهی است، حتماً قبل از هر اقدامی، درخواست تأمین خواسته بدهید.
ظهرنویسی چک و مسئولیت ظهرنویس
فرض کنید شما یک معامله پانزده میلیاردی انجام دادهاید و دو فقره چک دریافت کردهاید. یکی از چکها را در ازای خرید کالایی به شخص دیگری تحویل میدهید و پشت چک را امضا میکنید. این امضا به این معنی است که شما ضمانت پرداخت چک را انجام دادهاید.
به عبارت سادهتر، اگر در حساب صادرکننده اصلی مبلغی برای وصول چک نباشد، شما به عنوان ظهرنویس باید چک را پرداخت کنید. اما چنانچه دارنده چک، هم صادرکننده و هم علیه شما یک پرونده مطرح کند، شما به صورت تضامنی مسئول پرداخت چک خواهید بود.
مهلت قانونی برای ظهرنویس
باید توجه کافی به این موضوع داشته باشید که شخصی که چک را برگشت زده است، نمیتواند بدون در نظر گرفتن مهلتهای قانونی علیه شما به عنوان ضامن ، پرونده مطرح کند. مطابق ماده ۲۸۶ قانون تجارت، شخصی که چک را برگشت زده است، باید ظرف مدت یک سال از تاریخ برگشت چک، علیه ظهرنویس پرونده مطرح کند و وجه چک را مطالبه کند.
اگر بیشتر از یک سال گذشته باشد، این حق از دارنده چک ساقط میشود و شما میتوانید در دادگاه ایراد کنید که خواهان باید ظرف یک سال دادخواست مطرح میکرد. مثلاً اگر تاریخ برگشت چک ۱۴۰۵/۷/۱۶ باشد و دارنده چک بخواهد از ظهرنویس مبلغ چک را مطالبه کند، باید تا تاریخ ۱۴۰۶/۷/۱۶ دادخواست خود را طرح کرده باشد. پس این مهلت یکساله برای ظهرنویس هم بسیار مهم است.
مطالبه چک از وراث
از آنجایی که چک در معاملات بسیار استفاده میشود، ممکن است شخصی چک صادر کند و فردا فوت کند. در این حالت، دارنده چک میتواند چک را از وراث مطالبه کند. اما برای اینکه بتواند چک را از وراث مطالبه کند، باید گواهی حصر وراثت شخص فوتشده را پیوست شکایت علیه وراث کند. به عبارت دیگر، برای مطالبه وجه چک از وراث، این مدارک لازم است: چک، گواهی برگشت، و گواهی حصر وراثت.
اوایل سال ۱۴۰۵ پروندهای در این خصوص داشتم. شخصی در سال ۱۴۰۳ چک داده بود و بعد از چند ماه فوت شده بود. دارنده چک، چک را برگشت زده و علیه وراث اقدام به مطالبه وجه کرده بود. چون مبلغ چک زیاد بود، توانسته بود اپارتمان شخصی موکل بنده را توقیف کند.
در جهت رفع توقیف از اموال موکلین، وارد دفاع در دادگاه شدیم و اینگونه دفاع کردیم که سال ۱۴۰۴ اموال شخص فوتشده بین وراث تقسیم شده است. توانستیم با اثبات اینکه آپارتمان توقیفشده ارتباطی به ارث و میراث موکل ندارد، این موضوع را رفع توقیف کنیم. مطلبی که هست این است که دارنده چک نمیتواند اموال شخصی وراث را که ارتباطی به ارث و میراث آنها ندارد، در جهت وصول چک یا بدهی متوفی توقیف و به مزایده بگذارد.
نکات مهم و هشدارها
- چک سفید امضا: خطرناک است و ممکن است مورد سوءاستفاده قرار گیرد.
- چک تضمینی: نسبت به چک عادی امنیت بیشتری دارد.
- ظهرنویسی: اگر چک را ظهرنویسی کنید و به کسی منتقل کنید، او هم میتواند علیه شما پرونده باز کند.
- چک مشروط: چکی است که پرداخت آن به شرایطی بستگی دارد و ممکن است در وصول مشکل ایجاد کند.
- چک بدون تاریخ: میتواند در پیگیری مشکلاتی ایجاد کند.
- چکهای ثبتنشده: چکهایی که در سامانه صیاد ثبت نشدهاند، اعتبار کمتری دارند و به عنوان سند عادی قابل استناد هستند.
- انتقال اموال: اگر بدهکار قبل از اقدام قانونی، اموالش را به نام دیگران کند، وصول چک بسیار سختتر میشود. پس بهتر است قبل از هر اقدامی، درخواست تأمین خواسته بدهید تا اموال بدهکار توقیف شود.
سوالات متداول
اگر چک برگشت بخورد، اول چه کار کنم؟
ابتدا باید گواهی عدم پرداخت را از بانک بگیرید، سپس بر اساس شرایط پرونده، یکی از مسیرهای اجرای ثبت، دادگاه حقوقی یا دادگاه کیفری را انتخاب کنید.
آیا میتوانم هم اجرای ثبت و هم دادگاه بروم؟
بله، در برخی موارد میتوانید هر دو مسیر را همزمان یا به ترتیب پیش ببرید، اما باید با وکیل مشورت کنید تا تداخلی پیش نیاید.
آیا برای چک برگشتی میتوانم ممنوعالخروجی بگیرم؟
بله، از طریق اجرای ثبت یا دادگاه قابل درخواست است.
اگر صادرکننده چک فرار کند چه میشود؟
اگر اموالی داشته باشد، قابل توقیف است، اما اگر فرار کند و اموالی نداشته باشد، وصول سخت میشود.
آیا چک صیادی هم از طریق اجرای ثبت قابل وصول است؟
بله، اگر در سامانه صیاد ثبت شده باشد.
اگر چک را به کسی بفروشم، او هم میتواند پیگیری کند؟
بله، اگر ظهرنویسی شده باشد، دارنده جدید میتواند پیگیری کند.
اگر چک در سامانه صیاد ثبت نشده باشد، چه راهی دارم؟
میتوانید به عنوان سند عادی مطالبه وجه کنید، اما قانون صدور چک شامل آن نمیشود و باید از مسیر دادگاه حقوقی اقدام کنید.
اگر صادرکننده چک فوت کند چه میشود؟
دارنده چک میتواند از وراث مطالبه کند، اما باید گواهی حصر وراثت را پیوست کند.
اگر ظهرنویس چک باشم چه مسئولیتی دارم؟
اگر دارنده چک علیه شما هم دادخواست بدهد، به صورت تضامنی مسئول پرداخت هستید، اما دارنده باید ظرف یک سال از تاریخ برگشت چک علیه شما اقدام کرده باشد.
آنچه در پروندههای شهرمان تبریز دیدهام
در پروندههایی که در تبریز داشتهام، یک چیز را بارها دیدهام: بیشتر مشکلات مربوط به چک، نه از خود قانون، بلکه از ناآگاهی نسبت به مهلتها و مسیرهای قانونی ناشی میشود. چک برگشتی یک مشکل رایج است، اما راههای قانونی متعددی برای وصول آن وجود دارد و انتخاب بهترین مسیر به شرایط پرونده شما بستگی دارد.
نکته جالب اینکه بیشتر چکهای برگشتی با مبلغ بالا، در پروندههای ملکی دیده میشوند و معمولاً به نام دارنده چک ثبت نشدهاند.
اگر چک شما در سامانه صیاد ثبت شده باشد و بدهکار اموالی داشته باشد، اجرای ثبت میتواند سریعترین راه باشد. اگر نیاز به مطالبه خسارت یا شکایت کیفری دارید، دادگاه گزینه بهتری است. اما آنچه در پروندهها دیدهام این است که بسیاری از دارندگان چک، مهلت ششماهه مراجعه به بانک، ششماهه طرح شکایت کیفری، و بعد با پروندهای مواجه میشوند که دیگر قابل پیگیری نیست.
بنابراین توصیه من به شما این است: قبل از هر اقدامی، وضعیت چک خود را با یک وکیل متخصص بررسی کنید تا مسیر درست را انتخاب کنید و از اتلاف وقت و هزینه جلوگیری کنید. اگر در مورد چک برگشتی یا مسیرهای قانونی آن سوالی دارید، میتوانید از طریق کانال حقوقی ما در روبیکا با ما در میان بگذارید.